فرقه 12 امامى همه را كافر مىداند و در باب ايمان مىنويسد : « تنها گفتن شهادت كافى نيست و در آخرت عذاب مردمى كه بدون اعتقاد ، شهادتين مىگويند ، ابدى است مثل كفّار و سنيان و ساير فرقه‌هاى اسلام ، جز فرقهء 12 امامى . » « 1 » به اين ترتيب ، در عهد صفويه مراد از تعليم و تربيت « معتقد كردن كودكان و جوانان و سالمندان به مذهب جعفرى بود و براى رسيدن به اين هدف از هيچ اقدامى فروگذار نمىكردند . پادشاهان صفوى خود را خادم مذهب اثنى عشرى و كلب آستان على ، و مجتهدين بزرگ را نايب امام عصر ( عج ) مىخواندند ، سه خليفهء اوّل راشدين را لعن مىگفتند و اهل سنت را در رديف كفار به شمار مىآوردند ؛ هركس تشيّع را قبول نمىكرد از بين مىبردند ، مدارس حنفى و مالكى و شافعى و حنبلى را بستند و بناهاى آنها را منهدم ساختند . » « 2 » پس از آنكه دوران كشتار سنّيان و جنگ با عثمانيها و ازبكها سپرى شد و امنيّت و آرامش پديد آمد « بر عدهء مدارس علوم دينى افزوده شد و مساجد و مدارس بسيار با موقوفه كافى تأسيس گشت كه زيباترين نمونهء آنها مسجد شاه و مسجد شيخ لطف اللّه و مدرسهء چهار باغ اصفهان است . . . افراد لايق و مستعد همگى به علوم دينى روى آوردند و علماى بزرگ چون شيخ حرّ عاملى و محقق ثانى و شيخ بهايى و مير داماد و ملّا محسن فيض و مجلسى ظهور كردند . . . علم منحصر به فقه و اصول شد و عنوان عالم فقط به فقها اطلاق گرديد . برنامهء تحصيلى در خانه و مكتب عبارت بود از ايحاد محبت نسبت به حضرت امير ( ع ) و يازده فرزندش ؛ سپس قرآن و خط و سواد فارسى و مقدمات زبان عربى از كتابهايى چون امثله و تصرف و كافيه ابن حاجب و شرح جامى و الفيه ابن مالك و نظير آن - كسانى كه استعداد داشتند معمولا تا ده دوازده سالگى كتب مذكور را مىخواندند ، تا بتوانند در مساجد و مدارس به حلقهء درس استادان و مدرسين حاضر شوند . كتب فقه كه تا آن عصر تدريس مىشد ، بيشتر مربوط به مذاهب چهارگانه بود ، از اين پس منحصر به كتب فقه شيعه گرديد . چهار كتاب در اين باب از سابق وجود داشت كه عبارت بود از كتاب كافى محمد بن يعقوب كلينى رازى ( متوفى به سال 329 ) و كتاب من لا يحضره الفقيه ابن بابويه ( متوفى در 381 ) و كتاب استبصار و تهذيب الاحكام طوسى ( متوفى در 460 ) سه كتاب نيز در اين عصر تدوين گرديد به نام كتاب وسايل

--> ( 1 و 2 ) . تاريخ فرهنگ ايران ، دكتر صديق ، ص 273 به بعد .